به پاسداشت حكيم عمر خيام
عرصه وجود نهاد.
** حكيم را تا از خاطر نرفته است تعريف كنم(از دايره المعارف=فرهنگ لغت=== فرهنگ واژگان) :
اول اينكه: كسي است كه كارهايش متقن و محكم است؛
ديّم: كسي است كه كارهايش بر مصالح است؛
سيّم: دانشمند و دانا و چهارم پزشك و طبيب و خلاصه همه فن حريـــف!
وي فیلسوف، ریاضی‌دان، ستاره‌شناس و شاعر و در علوم ادبی، دینی و تاریخی، استادي قطعا
ايراني بود و هست گرچه به رسم كم لطفي هاي ما (بخوانيد من و توي ايراني و نه آن مسئول
مربوطه كه امضايش ميلياردي است) همچون ديگر بزرگانمان درحال غارت شدن است.
گرچه وقتي خليج فارس و درياي خزرمان را با آن عظمت به تلاطم مي اندازند، از دزديدن و به نام
خود كردنِ اين جوجه بزرگان!!! چه باك و چه جاي تعجب!؟!
*** *** ***
روزی که گذشت هیچ از او یاد مکن
فردا که نیامدست فریاد مکن
برنامده و گذشته بنیاد منه
حالی خوش باش و عمر بر باد مکن
آري اين سخن در عين ناباوري از ذوق کسی تراویده که دقیق ترین سنجش زمانه در
تاریخ بشر را بدست داده است! همانی که تقویم روی میزمان یادگار جاودانه اوست:
ابوالفتح عمربن ابراهیم خیام نیشابوری.
اندكي از آثار حكيم خيام هم بگويد ولي مبادا دهن به شكوه و
فحش و ... باز كنيد!!!{دلايل در () }
1- اشعار عربي كه چند قطعه بيشتر نيست.
2- رباعيات فارسي
3- رساله جبر و مقابله به عربي، خيام اولين كسي است كه كتاب جبر و مقابله كامل را تدوين نمود و
معادلات را طبقه بندي كرد و معادله درجه سوم را حل نمود و قاعدة بدست آوردن ضرائب بسط دو جمله
اي را كه امروز بنام اسحاق نيوتن كاشف جاذبه زمين معروف است كشف كرد و بيان نمود. (يك دليل!)
4- رسالة في شرح اشكل من مصادرات كتاب اقليدس.(دومي!)
5- رساله اي بزبان فارسي در كليات وجود.
6- رساله اي در شناخت سيم و زر بنام: في الاحتيال المعرفه مقداري الذهب و الفصه في جسم مركب
منها.
7- رساله اي در صورت تضاد در جواب سه مسئله از حكمت
8- ترجمه فارسي خطبه ابن سينا از عربي.
9- قسمتي از مجموعه روضه الرضوان القلوب كه به كوشش كريستنسن كشف شده.
10- نوروز فارسي و عربي در وجود.
11- رساله نظام الملك راجع به حكومت
12- رساله اي در علم اعلي و حكمت اولي
و...
خیام در افسانه
افسانه‌هایی چند پیرامون خیام وجود دارد. یکی از این افسانه‌ها از این قرار است که خیام
می‌خواست باده بنوشد ولی بادی وزید و کوزه میش را شکست. پس خیام چنین سرود:
ابریق می مرا شکستی، ربی *** بر من در عیش را ببستی، ربی
من مِی خورم و تو می‌کنی بدمستی *** خاکم به دهن مگر که مستی، ربی
پس چون این شعر کفرآمیز را گفت خدا روی وی را سیاه کرد. پس خیام پشیمان شد و
برای پوزش از خدا این بیت را سرود:
ناکرده گنه در این جهان کیست بگو! *** آن کس که گنه نکرد چون زیست بگو!
من بد کنم و تو بد مکافات دهی *** پس فرق میان من و تو چیست بگو!
و چون اینگونه از خداوند پوزش خواست رویش دوباره سفید شد.
البته جدا از افسانه‌ها در اینکه این دو رباعی بالا از خیام باشند جای شک است.
صادق هدایت بر این باور است که حافظ از تشبیهات خیام بسیار استفاده کرده‌است،
تا حدی که از متفکرترین و بهترین پیروان خیام به شمار می‌آید. هر چند که به نظر او
افکار حافظ به فلسفهٔ خیام نمی‌رسد، اما بنا به نظر صادق هدایت حافظ این نقص را با
الهامات شاعرانه و تشبیهات رفع کرده‌است و برای نمونه به قدری شراب را زیر تشبیهات
پوشانده که تعبیر صوفیانه از آن می‌شود. اما خیام این پرده پوشی را ندارد.
برای نمونه حافظ دربارهٔ بهشت با ترس سخن می‌گوید:
باغ فردوس لطیف است و لیکن زینهار *** تو غنیمت شمر این سایهٔ بید و لب کشت
اما خیام بدون پرده‌پوشی می‌گوید:
گویند بهشت و حور عین خواهد بود آنجا می‌ناب و انگبین خواهد بود
گر ما مِی و معشوقه گزیدیم چه باک؟ چون عاقبت کار چنین خواهد بود
تندیس خیام در بخارست، پایتخت رومانی(عجب!)
شايد جالب باشد بدانيد كه: ولادیمیر پوتین، مارتین لوتر کینگ و آبراهام
لینکن همیشه قبل از خواب رباعیات خیام می‌خواندند یا می‌خوانند
(ولي ما يا فحش و نفرين و آه و ناله،يا غرلند و نارضايتي از جفاي زمانه!)
و نام گذاري هايي كه به افتخار خيام شده:
یکی از حفره‌های ماه به افتخار خیام «عمر خیام» نامیده شده است.
سیارکی در سال ۱۹۸۰ به نام وی نامگذاری شد.(سیارک ۳۰۹۵)
در تونس هتلی به نام خیام ساخته شده‌است.
در فرانسه و مصر شراب‌هایی به نام خیام تولید می‌شود.
شهرک صنعتی خیام در نزدیکی نیشابور به نام خیام نامگذاری شده‌است.
نام یکی از ایستگاه‌های قطار که فاجعه قطار نیشابور در آنجا رخ داد نامش خیام بود.
در سال ۱۸۹۲ م. «انجمن عمر خیام» در لندن توسط گروهی از دانشمندان و ادیبان و
روزنامه‌داران بنیانگذاری شد. این انجمن تا سال ۱۸۹۳ م. سه مراسم بزرگداشت برای
خیّام برگزار کرد. در این انجمن ها اشعار زیادی در مدح خیام خوانده شد که که اعضای
انجمن سروده بودند. همچنین دو عدد بوته گل سرخ بر مزار ادوارد فیتزجرالد مترجم
رباعیات عمرخیام قرارداده شد که بر سرلوحه آن این طور نوشته شده بود: این بوته گل
سرخ در باغ کیو پرورده شده و تخم آن را سیمپسن از مزار عمرخیام در نیشابور آورده
و بدست چندین تن از هواداران ادوارد فیتزجرالد ازجانب انجمن عمرخیام غرس شده.
مارتین لوتر کینگ در سخنرانی خود از خیام گفته‌ای را می‌آورد.
برخي از رباعيات حكيم:
برخیز و بیا بتا برای دل ما حل کن به جمال خویشتن مشکل ما
یک کوزه شراب تا بهم نوش کنیم زان پیش که کوزه‌ها کنند از گل ما
***
گر می نخوری طعنه مزن مستانرا بنیاد مکن تو حیله و دستانرا
تو غره بدان مشو که می مینخوري صد لقمه خوری که می غلام‌ست آنرا
***
شیخی به زنی فاحشه گفتا مستی هر لحظه به دام دگری پا بستی
گفتا شیخا هر آنچه گویی هستم آیا تو چنان که می نمایی هستی؟
***
ناکرده گناه در جهان کیست؟ بگو من بد کنم و تو بد مکافات دهی
آنکس که گنه نکرده چون زیست؟ بگو پس فرق میان من و تو چیست؟
***
تا کی غم آن خورم که دارم یا نه واین عمر به خوشدلی گذارم یا نه
پر کن قدحِ باده که معلومم نیست این دم که فرو بَرَم بر آرَم یا نه
***
هنگام سپیده دم خروس سحری دانی که چرا کند همی نوحه گری؟
یعنی که : دمیدند در آینه ی صبح کز عمر شبی گذشت و تو بی خبری
و اينها همه براي اين بود كه حداقل همين 28 ارديبهشت پاسداشت نهيم اين ابرمرد را
كه خيام ايراني بماند نه انيراني...
خدایا توفیقم ده که بیش از طلب همدلی، همدلی کنم.